تالابها بهعنوان یکی از حساسترین و ارزشمندترین اکوسیستمهای طبیعی، نقشی چندگانه در حیات مناطق اطراف خود ایفا میکنند، این پهنههای آبی علاوه بر تنظیم رطوبت منطقهای و کمک به تعادل اقلیمی، زیستگاه بسیاری از گونههای پرندگان، آبزیان و گیاهان بومی به شمار میروند و در بسیاری از نقاط کشور، پایهای برای معیشت جوامع محلی از طریق کشاورزی، دامداری و صید هستند.
در کهگیلویه و بویراحمد نیز تالابها، در کنار جاذبههای طبیعی دیگر مانند جنگلهای بلوط، چشمهها و ارتفاعات، بخشی از هویت طبیعی استان را شکل دادهاند که نزدیکی برخی از این تالابها به مناطق دارای جاذبه گردشگری، مانند منطقه دنای شرقی و باغات سیسخت، فرصتی برای توسعه گردشگری طبیعتگردی و کاهش وابستگی اقتصاد محلی به منابع طبیعی ناپایدار فراهم کرده است.
با این حال، این اکوسیستمهای حساس در سالهای اخیر با چالشهای جدی روبهرو شدهاند، از جمله ورود رسوبات ناشی از فرسایش خاک در بالادست حوضههای آبخیز، تغییر الگوی بارندگی و در مواردی تعارض منافع میان جوامع محلی ساکن در حاشیه تالابها بر سر نحوه استفاده از منابع آبی که این چالشها بستر تالابها را بهتدریج کوچک و کارکرد زیستی آنها را تضعیف کرده است.
ضرورت توانمندسازی جوامع محلی برای حفاظت پایدار
یکی از رویکردهایی که در سالهای اخیر در مدیریت تالابها در سطح ملی و بینالمللی مورد توجه قرار گرفته است، مشارکتدادن جوامع محلی در فرآیند حفاظت است بر این اساس، هر چه جوامع ساکن در حاشیه تالابها از منافع اقتصادی حفظ این اکوسیستمها از جمله از طریق گردشگری مسوولانه و صید پایدار بهرهمند شوند، انگیزه بیشتری برای مشارکت در حفاظت از آنها خواهند داشت.
این رویکرد در استان کهگیلویه و بویراحمد نیز بهعنوان راهکاری برای کاهش تعارضهای محلی و توسعه گردشگری مسوولانه مطرح شده است.
بر اساس اطلاعات رسمی اداره کل حفاظت محیطزیست استان، کهگیلویه و بویراحمد دارای چهار تالاب شناختهشده است که هر یک ویژگیهای جغرافیایی و اکولوژیک متفاوتی دارند.
تالاب برم الوان
تالاب برم الوان، بزرگترین تالاب استان با وسعتی نزدیک به ۲۰ هکتار، در شهرستان بهمئی و در نزدیکی مرز استان خوزستان واقع شده است.
تالاب «برم الوان بهمئی» به مساحت ۱۹۹ هزار و ۳۰۲ متر مربع اکنون دارای سند رسمی مالکیت است. این دریاچه در ۴۰ کیلومتری شهر لیکک، مرکز شهرستان بهمئی، دهستان سرآسیاب یوسفی و ۸۰ کیلومتری شمال غربی دهدشت مرکز شهرستان کهگیلویه قرار دارد و از چشمههای ارتفاعات تنگ سیب و کوههای داربری تغذیه میشود.
تالاب مورد زرد زیلایی
تالاب مورد زرد زیلایی که با نامهای «برم مور زرد» و «برم دلیبو» نیز شناخته میشود در شمالغرب شهرستان مارگون واقع است.
این تالاب در ارتفاع ۲۱۸۰ متری از سطح دریا قرار دارد و وسعتی حدود ۱۸ هکتار با حداکثر و متوسط عمق ۱۴ و ۸ متر دارد.
بر پایه گزارشهای رسمی، مساحت آن در برخی منابع تا بیش از ۳۵ هکتار نیز ذکر شده است.دریاچهٔ مور زرد زیلایی در ارتفاع ۲ هزار و ۱۸۰ متر از سطح دریا، بیش از ۳۵ هکتار مساحت دارد و حداکثر و متوسط عمق آب این دریاچه به ترتیب ۱۴ و هشت متر است.
این تالاب سند مالکیت رسمی نیز دریافت کرده است.«مورزرد زیلایی» با ۱۸۷ هزار و ۷۳۸ متر مربع، اکنون دارای اسناد رسمی مالکیت است.
تالاب شرنگ درنگ
تالاب شرنگ درنگ (که در برخی منابع «شرمرنگ» نیز ثبت شده) در بخش زیلایی شهرستان مارگون و پاییندست تالاب مور زرد قرار دارد و آب آن از سرریز تالاب مور زرد تأمین میشود این تالاب در سالهای اخیر با کاهش شدید آبدهی روبهرو است و بر اساس گزارشهای میدانی، در تابستان با خشکشدن کامل و نمایانشدن حفرههای عمیق در بستر خود مواجه شده است.
تالاب کوه گل
تالاب کوه گل نیز در نزدیک شهر سیسخت و در دل منطقه کوهستانی دنای شرقی واقع شده و کوچکترین تالاب استان به شمار میرود.این دریاچه با مساحتی حدود نیم هکتار و عمقی برابر ۱۵ متر، اکوسیستم جذابی در اطراف خود پدید آورده و منطقه اطراف آن از نظر پوشش گیاهی و جانوری غنیترین بخش دنای شرقی محسوب میشود.
این دریاچه فصلی است و به طور معمول در اواخر زمستان و اوایل بهار از بارش باران و ذوب برف ارتفاعات دنا پر از آب میشود.
ضرورت توانمندسازی جوامع محلی
معاون پایش اداره کل حفاظت محیطزیست کهگیلویه و بویراحمد در گفتوگو با خبرنگار ایرنا انباشت رسوب و تعارض محلی را ۲ تهدید جدی تالابهای استان دانست و گفت: توانمندسازی جوامع تالابی میتواند نقش مهمی در جذب گردشگری مسوولانه و حل بخشی از چالشهای موجود در تالابهای استان ایفا کند.
رحمتالله جهانشاهی بیان کرد: تالابهای استان از ظرفیتهای مهم گردشگری هستند و لازم است جوامع محلی ساکن در حاشیه تالابها ظرفیتسازی و فعال شوند تا زمینه توسعه گردشگری مسوولانه در این مناطق فراهم شود.
صدور سند مالکیت برای چهار تالاب استان
وی با اشاره به اقدامات صورتگرفته در حوزه صدور سند مالکیت برای تالابهای استان اظهار داشت: سازمان حفاظت محیطزیست موفق شده است برای چهار تالاب استان از سازمان ثبت اسناد و املاک، سند مالکیت اخذ کند.
جهانشاهی ادامه داد: این تالابها با چالشهایی برای جوامع تحت مدیریت روبهرو هستند؛ از جمله بالا آمدن آب تالاب در فصل کشاورزی که برای کشاورزان مشکلاتی ایجاد میکند.
جهانشاهی تأکید کرد: در صورتی که جوامع تالابی در زمینههایی مانند گردشگری و صید توانمند شوند، بخشی از این مشکلات قابل حل خواهد بود.
شکلگیری حفرههای طبیعی در بستر تالاب
جهانشاهی از شکلگیری حفرههای طبیعی (سینکهول) در بستر یکی از تالابهای استان خبر داد و تصریح کرد: بر اساس مطالعات زمینشناسی که توسط تیمی از متخصصان زمینشناسی جنوب کشور انجام شده است، این حفرهها بهصورت طبیعی در بستر تالاب ایجاد شدهاند.
وی افزود: با رسوبگذاری طی یک دوره زمانی، این حفرهها بهتدریج بسته شده و آبگیری و احیای تالاب با بارندگیهای آینده محقق خواهد شد.
رسوبگذاری؛ معضل اصلی تالابهای استان
معاون پایش اداره کل حفاظت محیطزیست استان یکی دیگر از معضلات جدی تالابها را ورود حجم بالای رسوبات از منابع بالادست در زمان بارندگی عنوان کرد و افزود: حجم انباشت این رسوب موجب کوچکشدن بستر تالاب میشود.
جهانشاهی تصریح کرد: سازمان حفاظت محیطزیست در این راستا اقدام به احداث دیوارهای حفاظتی در بالادست کرده است و نقش منابع طبیعی و اقدامات آبخیزداری برای کنترل سیلاب را بسیار حائز اهمیت دانست و خواستار تخصیص منابع اعتباری بیشتر در این زمینه شد.
ظرفیت گردشگری تالاب نزدیک به دنای شرقی
وی با اشاره به موقعیت راهبردی یکی دیگر از تالابهای استان که به منطقه دنای شرقی و باغات سیسخت نزدیک است بیان کرد: این موقعیت میتواند در توسعه تور گردشگری شهرستان دنا و جذب سرمایهگذاری در حوزه گردشگری بسیار مؤثر باشد.
کمبود سرمایهگذاری در حوزه گردشگری استان
جهانشاهی با اشاره به پتانسیلهای استان در حوزه گیاهان دارویی، گردشگری، آب و انرژی و موقعیت ارتباطی آن بهعنوان کریدور کشورها، از وجود محدودیتهایی در جذب سرمایهگذاری خبر داد.
وی به ضعف زیرساخت راههای ارتباطی، طولانی بودن روند صدور مجوزها و دشواری جذب سرمایهگذار بیناستانی و خارجی اشاره کرد و گفت: این چالشها موجب شده سرمایهگذاری در بخش گردشگری استان، علیرغم پتانسیل بالا، بسیار محدود باقی بماند.
معاون پایش اداره کل حفاظت محیطزیست کهگیلویه و بویراحمد در پایان بر ضرورت تشکیل یک اتاق فکر تخصصی در حوزه گردشگری و سرمایهگذاری استانی تأکید کرد.
جمعبندی
آنچه از مجموع اظهارات مسوولان محیطزیست استان برمیآید، نشان میدهد که تالابهای کهگیلویه و بویراحمد با وجود ارزش زیستمحیطی و گردشگری بالا، همچنان با چالشهای ساختاری از جمله رسوبگذاری، تعارض منافع محلی و ضعف سرمایهگذاری دستبهگریباناند.
اقداماتی مانند اخذ سند مالکیت برای تالابها و احداث دیوارهای حفاظتی بالادست، گامهای اولیهای در مسیر حفاظت پایدار به شمار میروند، اما به گفته کارشناسان، توسعه واقعی این ظرفیت طبیعی در گرو مشارکت فعال جوامع محلی و تشکیل نهادهای تخصصی برنامهریزی سرمایهگذاری است.
کهگیلویه و بویراحمد دارای ۹ شهرستان با بیش از ۷۰۰ هزار نفر جمعیت است و در زاگرس میانی قرار گرفته است
- نویسنده : محمد ربیعی
