انتشار فیلم‌هایی از مصرف سیگار توسط دانش‌آموزان در کلاس درس و سرویس‌های بهداشتی مدارس کنار مشاهده نوجوانانی که پیش از ورود به مدرسه یا در مسیر رفت‌وآمد از ویپ و سیگارهای الکترونیکی استفاده می‌کنند بار دیگر موضوع مصرف این مواد در سنین پایین و نحوه دسترسی دانش‌آموزان به این محصولات را مطرح کرده است.
در گفت‌وگویی که با دانش‌آموز ۱۴ساله که از سیگار و ویپ استفاده می‌کند، داشتیم، او دلیل مصرف را احساس خوبی عنوان کرد که به‌گفته خودش پس از استفاده از این محصولات تجربه می‌کند. این دانش‌آموز همچنین گفت که می‌تواند بدون اطلاع والدینش سیگار تهیه کند و ویپ را نیز به‌صورت اینترنتی سفارش دهد و در خانه تحویل بگیرد.
این صحبت‌ها پرسش مهمی را پیشِ‌روی خانواده‌ها و دستگاه‌های مسئول قرار می‌دهد مبنی بر اینکه؛ نوجوانان از چه‌مسیرهایی به محصولات دخانی و نیکوتینی دسترسی پیدا می‌کنند و سازوکارهای موجود تا چه‌اندازه در پیشگیری از این دسترسی مؤثرند؟
ویپ یا سیگار الکترونیکی نیز به‌خلاف تصوری که گاهی درباره بی‌خطربودن آن وجود دارد لزوماً فاقد نیکوتین نیست، سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده است بسیاری از این محصولات حاوی نیکوتین اعتیادآور هستند و آئروسل حاصل از آن‌ها می‌تواند مواد سمی و زیان‌آور داشته باشد. مصرف نیکوتین در دوران نوجوانی همچنین می‌تواند بر رشد مغز و عملکردهایی مانند یادگیری، توجه و کنترل تکانه تأثیر منفی بگذارد.
در چنین شرایطی، پیشگیری از مصرف این مواد میان دانش‌آموزان صرفاً با هشدارهای آموزشی محقق نمی‌شود، دسترسی به محصولات، نظارت بر محل‌های عرضه، شناسایی زودهنگام رفتارهای پرخطر و توانمندسازی خانواده‌ها نیز باید در این مسیر مورد توجه قرار گیرد،
در همین ارتباط با سمیه ابراهیمی مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش‌وپرورش گفت‌وگویی داشتیم.
فعالیت ۳۴هزار مدرسه در برنامه کانون‌های یاریگران زندگی
سمیه ابراهیمی مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش‌وپرورش درباره اقدامات پیشگیرانه این وزارتخانه اظهار کرد: برنامه کانون یاریگران زندگی با هدف ظرفیت‌سازی برای جلب مشارکت همسالان در پیشگیری اولیه از اعتیاد و رفتارهای پرخطر طراحی و تدوین شده است، این برنامه ذیل برنامه کلان یاریگران زندگی قرار دارد که در جلسه ۱۳۶ ستاد مبارزه با مواد مخدر به تصویب رسیده است.
وی توضیح داد: در این برنامه تلاش می‌شود با تشکیل و شبکه‌سازی گروه‌های همیار دانش‌آموزی و مشارکت ذی‌نفعان مدرسه و محله، زمینه توانمندسازی دانش‌آموزان در حوزه پیشگیری از اعتیاد و رفتارهای پرخطر فراهم شود.
به‌گفته ابراهیمی؛ دانش‌آموزان با همراهی والدین، مدرسه و ذی‌نفعان محلی در شناسایی رفتارهای پرخطر، تدوین راهکارهای پیشگیرانه، جلب حمایت، طراحی و اجرای پروژه‌های کوچک مدرسه‌ای و مستندسازی اقدامات مشارکت می‌کنند.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش‌وپرورش با اشاره به آغاز اجرای این برنامه از سال ۱۳۹۸ گفت: در سال تحصیلی ۱۴۰۵ ـ ۱۴۰۴ حدود ۳۴ هزار مدرسه عضو کانون‌های یاریگران زندگی بوده‌اند.
مشاور در ۲۱هزار مدرسه؛ وضعیت سایر مدارس چیست؟
یکی از محورهای مهم پیشگیری از رفتارهای پرخطر در مدارس، شناسایی به‌موقع دانش‌آموزان در معرض آسیب و فراهم کردن امکان دسترسی آن‌ها به خدمات مشاوره‌ای است،
ابراهیمی دراین‌باره گفت: در زمان حاضر در ۲۱ هزار مدرسه مشاور حضور دارد و اولویت استقرار مشاوران با مدارس مناطق آسیب‌پذیر است. در مدارسی که مشاور مستقر ندارند، معلمان آموزش‌دیده به‌عنوان رابط مشاور فعالیت می‌کنند و خدمات مشاوره‌ای و ارجاعی نیز از طریق این افراد و مراکز مشاوره و خدمات روان‌شناختی مناطق ارائه می‌شود.
وی خط ۱۵۷۰ را نیز از مسیرهای دسترسی به خدمات مشاوره‌ای آموزش‌وپرورش معرفی کرد.
شناسایی تغییرات رفتاری، اُفت تحصیلی ناگهانی، تغییرات خلقی و انزوای اجتماعی، کنار گفت‌وگوی مشاوره‌ای بدون انگ‌زنی و ارجاع موارد پرخطر به مراکز تخصصی، می‌تواند در رسیدگی زودهنگام به مشکلات دانش‌آموزان مؤثر باشد.
همکاری ۱۴ دستگاه برای مراقبت اجتماعی از دانش‌آموزان
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش‌وپرورش درباره همکاری میان دستگاه‌های مسئول برای رسیدگی به آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان اظهار کرد: محور اصلی این همکاری‌ها در قالب ائتلاف ملی نظام مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان با عنوان نماد شکل گرفته است.
به‌گفته وی؛ این سازوکار بر اساس قانون حمایت از اطفال و نوجوانان، سند ائتلاف نماد، آیین‌نامه اجرایی آن و برنامه هفتم توسعه دنبال می‌شود و ۱۴ نهاد از جمله وزارت بهداشت، فراجا، سازمان بهزیستی، قوه قضائیه و وزارت آموزش‌وپرورش در آن عضویت دارند.
ابراهیمی با اشاره به تخلفات احتمالی فروشندگان اطراف مدارس گفت: آموزش‌وپرورش موارد تخلف مغازه‌های اطراف مدارس را به مراجع قضایی و اماکن گزارش می‌کند.
وی همچنین بر نقش آموزش‌های خودمراقبتی و کانون‌های یاریگران زندگی در افزایش آگاهی دانش‌آموزان تأکید کرد.
بر اساس ماده ۱۰ آیین‌نامه اجرایی قانون جامع کنترل و مبارزه ملی با دخانیات، فروش محصولات دخانی از طریق اینترنت و دستگاه‌های خودکار فروش ممنوع است، همچنین طبق ماده ۱۱ این آیین‌نامه، فروشنده در صورت تردید درباره سن خریدار باید مدرک شناسایی او را برای احراز حداقل ۱۸ سال سن مطالبه کند.
این مقررات کنار گزارش میدانی دانش‌آموزی که از امکان سفارش اینترنتی ویپ سخن گفته است، ضرورت بررسی مسیرهای عرضه این محصولات را برجسته می‌کند.
آموزش خانواده‌ها؛ از شناخت نشانه‌ها تا گفت‌وگو با نوجوان
ابراهیمی درباره برنامه‌های آموزش والدین اظهار کرد: آموزش خانواده از طریق انجمن اولیا و مربیان و برگزاری دوره‌هایی با محور مهارت‌های ارتباط مؤثر با نوجوان، شناخت نشانه‌های مصرف دخانیات و نحوه مواجهه با فرزندان دنبال می‌شود.
به‌گفته وی؛ آشنایی والدین با تغییرات رفتاری و خلقی نوجوانان، وسایل مرتبط با مصرف محصولات نیکوتینی و نحوه گفت‌وگو با فرزندان از موضوعات موردتوجه در این آموزش‌هاست.
وی افزود: راهنماهای والدگری از طریق شبکه شاد ارائه می‌شود و والدین می‌توانند برای دریافت راهنمایی درباره نحوه گفت‌وگو و مواجهه با فرزندان از خط ۱۵۷۰ استفاده کنند.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش‌وپرورش همچنین از تدوین کتاب راهنمای پیشگیری اولیه از اعتیاد و رفتارهای پرخطر برای هر سه دوره تحصیلی خبر داد که آموزش و توانمندسازی دانش‌آموزان، والدین و کارکنان را دنبال می‌کند.
آموزش خانواده زمانی می‌تواند نقش مؤثرتری داشته باشد که والدین علاوه بر شناخت نشانه‌های احتمالی مصرف، بدانند چگونه بدون تهدید، تحقیر یا برخوردهای تنبیهی با فرزند خود گفت‌وگو کنند و در صورت نیاز از خدمات مشاوره‌ای کمک بگیرند، در عین حال، مسئولیت پیشگیری از دسترسی افراد زیر سن قانونی به محصولات دخانی را نمی‌توان صرفاً بر دوش خانواده‌ها گذاشت.
پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی بدون بودجه اختصاصی
یکی از نکات مهم در پاسخ‌های ارائه‌شده از سوی مسئول وزارت آموزش‌وپرورش، موضوع منابع مالی برنامه‌های پیشگیرانه است.
ابراهیمی در پاسخ به پرسش درباره میزان بودجه اختصاص‌یافته در سال جاری برای پیشگیری از مصرف دخانیات و سایر آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان اعلام کرد: بودجه‌ای اختصاصی برای این موضوع به معاونت پرورشی و فرهنگی تخصیص نیافته است.
مشخص نبودن میزان منابع مالی، هزینه اجرای برنامه‌ها و شاخص‌های ارزیابی نتایج، سنجش میزان تناسب امکانات موجود با گستره نیازهای مدارس را دشوار می‌کند.
نظارت بر عرضه کنار آموزش دانش‌آموزان
روایت دانش‌آموز ۱۴ساله‌ای که می‌گوید می‌تواند بدون اطلاع خانواده سیگار تهیه کند و ویپ را در خانه تحویل بگیرد، کنار تصاویر منتشرشده از مصرف دخانیات در محیط‌های آموزشی، ضرورت بررسی دقیق‌تر این مسئله را نشان می‌دهد.
پیشگیری مؤثر از مصرف سیگار و ویپ میان نوجوانان به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ نیاز دارد؛ از آموزش و مشاوره گرفته تا نظارت بر محل‌های عرضه، رسیدگی به فروش غیرمجاز و ارزیابی مستمر نتایج برنامه‌ها.
پرسش اصلی این است؛ این اقدامات تا چه‌اندازه توانسته‌اند دسترسی نوجوانان به محصولات نیکوتینی را محدود کنند؟
