فربادجنوب : سید داود موسویمنش، مدرس دانشگاه: در ارزیابی سخنرانی رؤسای جمهور در مجامع بینالمللی، نباید صرفاً به ادبیات سیاسی یا واکنشهای رسانهای توجه کرد، بلکه باید دید یک رئیسجمهور چگونه جایگاه کشور خود، منافع ملی، تهدیدهای امنیتی و نسبت کشورش با نظم بینالملل را صورتبندی میکند.
از این منظر، سخنرانی مسعود پزشکیان در هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد را میتوان سخنرانیی دانست که تلاش داشت جمهوری اسلامی ایران را نه در جایگاه یک متهمِ دائماً پاسخگو، بلکه در جایگاه یک بازیگر مستقل و مطالبهگر در نظام بینالملل معرفی کند.
پزشکیان در اقدامی نمادین و با هدف گرامیداشت یاد و خاطره شهدای بیگناه ایران، تصاویر رهبر قائد شهیدامت ایران حضرت آیت الله سید علی خامنه ای و همچنین شهدای دانش آموز و مظلوم حادثه مدرسه میناب و ورزشکاران شهید سالن ورزشی لامرد به نمایش گذاشت و این اقدام علاوه بر پاسداشت مقام شهدا و زنده نگه داشتن یاد و نام جانباختگانی انجام شد که در جریان حوادث اخیر جان خود را از دست دادند و یاد شهدا را نمادی از ایستادگی، همدلی و احترام به جان انسانها برشمرد
گزارش رسمی ریاستجمهوری نیز محور اصلی سخنان او را بر حق مشروع ایران برای زیست مستقل و ضرورت برخورداری از قدرت بازدارنده برای جلوگیری از تعدی استوار میداند.
پزشکیان در این سخنرانی، نقطه ثقل بحث را از اتهام علیه ایران به رفتار قدرتهای مدعی نظم بینالمللی منتقل کرد، این تغییر زاویه، از نظر ارتباطات سیاسی اهمیت دارد، زیرا در یک دهه گذشته بخش قابل توجهی از مباحث مربوط به ایران در مجامع غربی حول موضوعاتی نظیر برنامه هستهای، تحریمها، امنیت منطقهای و اتهامات مربوط به حمایت از گروههای مسلح شکل گرفته است، پزشکیان تلاش کرد صورت مسئله را معکوس کند و پرسشهایی درباره معیارهای دوگانه در نظام بینالملل مطرح سازد.
یکی از مهمترین عناصر سخنرانی پزشکیان، تأکید بر این گزاره بود که ایران خود را قربانی تروریسم و تجاوز میداند و در عین حال برخورداری از قدرت دفاعی را حق طبیعی یک کشور مستقل تلقی میکند. در روایت رسمی سخنرانی، رئیسجمهور تأکید کرد که ایران برای استقلال خود نیازمند قدرت بازدارنده است و برخورداری از این قدرت را معادل تجاوزگری نمیداند. ریاستجمهوری
این تفکیک میان قدرت دفاعی و قدرت تهاجمی از منظر نظریههای روابط بینالملل قابل توجه است، در منطق بازدارندگی، کشورها الزاماً برای آغاز جنگ قدرت نظامی ایجاد نمیکنند،بلکه بخشی از قدرت نظامی با هدف افزایش هزینه تجاوز احتمالی و کاهش انگیزه طرف مقابل برای استفاده از زور شکل میگیردو پزشکیان تلاش کرد مشروعیت قدرت دفاعی ایران را در چارچوب «حق دفاع از حاکمیت ملی» تعریف کند، نه در چارچوب مسابقه تسلیحاتی
بخش مهم دیگر سخنان پزشکیان به موضوع هستهای اختصاص داشت. او بر این موضع تأکید کرد که ایران نه خواهان سلاح هستهای است و نه محرومیت از دانش و فناوری هستهای را میپذیرد
اهمیت سیاسی این موضع در آن است که رئیسجمهور تلاش کرد دو موضوع متفاوت را از یکدیگر تفکیک کند: عدم دستیابی به سلاح هستهای و حق برخورداری از دانش و فناوری هستهای صلحآمیز.
پزشکیان همچنین مسئله بازرسیها و رفتار متفاوت جامعه بینالمللی با ایران و اسرائیل را مطرح کرد و پرسید چرا موضوع توانمندی هستهای اسرائیل در حاشیه قرار میگیرد، اما ایران با درخواستهای مستمر برای بازرسی و پاسخگویی مواجه است.
این استدلال، در واقع تلاش برای انتقال بحث از تعهدات ایران به اصل برابری در اجرای قواعد بینالمللی است. از منظر دیپلماسی، این تغییر زمین بازی اهمیت دارد، زیرا ایران میکوشد مسئله هستهای را صرفاً یک پرونده فنی و امنیتی نبیند و آن را به موضوع گستردهتری درباره عدالت، عدم تبعیض و اعتبار رژیمهای بینالمللی عدم اشاعه پیوند بزند.
موضوع فلسطین و غزه نیز بخش دیگری از این چارچوب بود. پزشکیان غزه را نشانهای از ناکارآمدی سازوکارهای بینالمللی در جلوگیری از رنج غیرنظامیان و اشغال دانست و تأکید کرد که از نگاه ایران، صلح پایدار در غرب آسیا بدون حل مسئله فلسطین امکانپذیر نیست.
این بخش از سخنان او را باید در بستر وسیعتر بحران اعتبار نهادهای بینالمللی بررسی کرد. دبیرکل سازمان ملل نیز در آغاز نشست عمومی امسال از افزایش شکافهای جهانی، هدف قرار گرفتن غیرنظامیان و تضعیف جایگاه حقوق بینالملل سخن گفت و بر ضرورت مهار قدرت از طریق قانون تأکید کرد
بنابراین، مسئله غزه صرفاً یک موضوع منطقهای نیست،بلکه به یکی از نمونههای مهم بحث درباره میزان کارآمدی نهادهای بینالمللی در مدیریت منازعات تبدیل شده است.
یکی از قابل توجهترین محورهای سخنان پزشکیان، نگاه او به امنیت منطقهای بود، او اعلام کرد که ایران همسایگان خود را رقیب امنیتی نمیداند و خواهان همسایگانی قدرتمند است.
این نگاه، در صورت تبدیل شدن به سیاست عملی، میتواند در قالب مفهوم امنیت جمعی منطقهای مورد تحلیل قرار گیرد،مفهومی که بر این فرض استوار است که امنیت یک کشور در خلأ شکل نمیگیرد و ناامنی پایدار در یک کشور میتواند به کشورهای پیرامونی نیز منتقل شود.
در همین چارچوب، پزشکیان بر این ایده تأکید کرد که کشورهای منطقه یا باید به صورت مشترک امنیت ایجاد کنند یا پیامدهای ناامنی را به صورت مشترک تحمل خواهند کرد.
این بخش از سخنرانی، برخلاف بخشهایی که مستقیماً متوجه آمریکا و اسرائیل بود، ظرفیت آن را دارد که به عنوان یک پیام دیپلماتیک خطاب به کشورهای همسایه ایران نیز خوانده شود.
پزشکیان در بخش دیگری از سخنان خود، ادبیات دونالد ترامپ را مصداق قلدری توصیف کرد و گفت ایران زبان زور را نمیپذیرد. همزمان، گزارش رویترز از سخنرانی او نشان میدهد که رئیسجمهور ایران ضمن رد تسلیم در برابر فشار نظامی، بر باز بودن مسیر دیپلماسی برای پایان دادن به مناقشه تأکید کرده است و این دو گزاره در کنار یکدیگر اهمیت دارند: مقاومت در برابر فشار و باز گذاشتن مسیر مذاکره الزاماً متناقض نیستند.
در نظریه مذاکره، قدرت چانهزنی زمانی افزایش مییابد که طرف مذاکرهکننده احساس نکند تنها گزینه او پذیرش خواستههای طرف مقابل است. بنابراین، پیام پزشکیان را میتوان تلاشی برای تعریف دیپلماسی از موضع مقاومت همراه با مذاکره دانست؛ نه مذاکره از موضع تسلیم.
شاید مهمترین پرسش تحلیلی درباره این سخنرانی آن باشد که وقتی ازقدرت سخن گفته میشود، منظور چیست؟
قدرت در روابط بینالملل تنها قدرت نظامی نیست. قدرت اقتصادی، فناوری، انسجام اجتماعی، سرمایه دیپلماتیک، ظرفیت علمی و قدرت دفاعی را باید در چارچوب مفهوم گستردهتر قدرت ملی مورد توجه قرار داد. قدرت دفاعی میتواند شرط لازم امنیت باشد، اما توسعه پای توانایی شکل دادن به روایت کشور در افکار عمومی جهانی نیز بخشی از قدرت ملی محسوب میشوند.
از این منظر، سخنان پزشکیان درباره ضرورت افزایش قدرت دفاعی را باید در چارچوب مفهوم گستردهتر «قدرت ملی» مورد توجه قرار داد. قدرت دفاعی میتواند شرط لازم امنیت باشد، اما توسعه پایدار، اقتصاد قدرتمند، سرمایه انسانی، فناوری، دیپلماسی فعال و انسجام داخلی نیز عناصر مکمل آن هستند.
بنابراین اگر پیام اصلی سخنرانی را قدرت برای حفظ استقلال بدانیم، مرحله مهمتر، تبدیل این مفهوم به یک راهبرد جامع قدرت ملی است؛ راهبردی که در آن امنیت، توسعه، دیپلماسی و رفاه عمومی در مقابل یکدیگر قرار نگیرند.
ممکن است درباره بسیاری از سیاستهای داخلی و خارجی دولت پزشکیان نقدهای جدی وجود داشته باشد و این نقدها نیز بخشی از فرآیند طبیعی ارزیابی عملکرد هر دولت است، اما نقد عملکرد یک دولت نباید مانع از تحلیل مستقل یک موضعگیری مشخص آن در عرصه بینالمللی شود.
در سخنرانی امروز، پزشکیان تلاش کرد تصویری از ایران ارائه کند که خود را همزمان مقتدر، مستقل، قربانی تجاوز و خواهان دیپلماسی معرفی و از سوی دیگر، بر گفتوگو و همکاری منطقهای و بینالمللی تأکید داشت و این ترکیب، مهمترین ویژگی سخنرانی او بود.
از یک سو، رئیسجمهور بر آمادگی ایران برای دفاع و نپذیرفتن تحمیل از طریق زور تأکید کرد؛ از سوی دیگر، بر گفتوگو و همکاری منطقهای و بینالمللی تأکید داشت. گزارشهای منتشرشده نیز همین دوگانه مقاومت در برابر فشار و باز گذاشتن مسیر دیپلماسی را برجسته کردهاند.
سخنرانی رؤسای جمهور در سازمان ملل زمانی اهمیت پیدا میکند که فراتر از یک سخنرانی تشریفاتی، حامل یک روایت روشن از جایگاه کشور در نظام بینالملل باشد.
پزشکیان در سخنرانی ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶ تلاش کرد روایت ایران را از موضع دفاع صرف در برابر اتهامات، به موضع مطالبهگری درباره امنیت، حاکمیت، عدالت بینالمللی و حق توسعه منتقل کند.
از این منظر، پزشکیان در سازمان ملل کوشید با ادبیاتی صریح بگوید که ایران خود را نه یک بازیگر منفعل، بلکه کشوری مستقل میداند که امنیت را حق خود، قدرت دفاعی را ضرورت بقا، مذاکره را ابزار حل اختلاف و سلطهپذیری را غیرقابل قبولمیداند.
شاید مهمترین پیام این سخنرانی همین باشد: در جهانی که به تعبیر دبیرکل سازمان ملل، شکافهای قدرت و بیاعتمادی رو به افزایش است، کشورها بیش از گذشته ناچارند نسبت میان قدرت، قانون و دیپلماسی را بازتعریف کنند.و ایران نیز از این قاعده مستثنا نیست.
سید داود موسویمنش
مدرس دانشگاه
